[Terug naar hoofdpagina] [Contactgegevens]

 

12e SEM-symposium Frisia en Traiectum
Inhoudelijk sterk en druk bezocht

Op dit symposium stond het thema Frisia en Traiectum centraal en dat gebeurde op een manier die door 100 deelnemers zeer positief werd gewaardeerd. Op deze jaarlijkse bijeenkomst werd voor het eerst geprobeerd om de verschillende visies op het onderwerp met elkaar te confronteren, een eerste stap om velerlei argumenten te kunnen wegen, een koers die de komende jaren verder uitgewerkt zal worden. Rinus Boidin verrichtte met een presentatie naar aanleiding van de slag bij Warns (1345) de aftrap. Hoewel zijn zoektocht naar Warneton (Waasten) vanuit de plaatsnaam Warns op de website van Nifterlaca onder vuur was genomen (de naam Warns was historisch niet relevant), bleek Rinus zijn opvattingen over de ligging van Neustrië en Austrasië en het oude woongebied van de Fresonen (Noordwest-Frankrijk) te handhaven. Rinus ging daarbij niet uit van de gedachte dat gebieden als Neustrië en Austrasië in de loop van enkele eeuwen kunnen veranderen, terwijl de termen in gebruik blijven. De Friezen bleven in zijn ogen van oorspong Belgen.

Kees Nieuwenhuijsen, die zich onder meer gespecialiseerd had in de Lex Frisionem (gedateerd circa 790, maar we hebben de tekst pas uit 1557) kon daar niet in meegaan. Uit deze wet is van de zeventiende- eeuw een driedeling van Frisia opgemaakt: westelijk, centraal en oostelijk Frisia. Kernkwestie is de determinatie van de Lagbeki (= bosbeek), een naam die inderdaad in diverse regio’s voorkomt, maar waar volgens Nieuwenhuijsen de Louwers mee bedoeld moet zijn. Tussen de drie Frisiaregio’s zijn er verschillen in de boetes. De Frankische onderwerping is logisch: 719 het gebied tot de Flie (Karel Martel), 734 het gebied tot de Louwers (idem) en in 772-793 het gebied tot de Weser (Karel de Grote). Nieuwenhuijsen besprak ook de alternatieve opvattingen van Delahaye (IJpelaar) en Kreijns, en wees die af.

Deze opvattingen werden daarna uiteengezet in een blok over de interpretaties van de relatie Frisia – Traiectum. Kurt Wayenberg introduceerde dit programma-onderdeel door de vier hypothesen aan te geven (Utrecht, Tournehem, Antwerpen en Maastricht) en de vier onderzoekswegen (geografisch, archeologisch, historisch en toponymisch) en kondigde een enquête aan. Voor en na de pauze kwamen de hoofdzaken van deze opvattingen aan de orde: Utrecht, mede op basis van de verdediging van Ton Spamer in het SEMreeks-boek Willibrord en Bonifatius (2003), Guido Delahaye (die niet meer transgressies al argument inzette), Joep Rozemeyer (die archeologisch een steuntje in de rug lijkt te krijgen, al kun je daarmee niet bewijzen dat Antwerpen een ‘bisschopsstad’ geweest zou zijn) en ten slotte Ad Maas die namens Hans Kreijns Maastricht als kandidaat naar voren schoof: een stad met een vroege bisschoppelijke historie (Traiectum tot in de tiende eeuw, daarna Utrecht). Kurt ging nog eens dwars door deze voordrachten heen en beloofde een uitslag van de enquête voordat het symposium besloten werd.

Voor het eerst probeerden we enig inzicht te krijgen in de voorkeuren van de bezoekers van onze SEM-symposia. De deelnemers werd gevraagd om punten toe te kunnen aan de verschillende visies over de Friezen. Twee derde van de deelnemers deed mee aan de bevraging. Het merendeel verdeelde netjes zijn punten over de vier alternatieve visies (en de keuzemogelijkheid dat het geen van de vier was). Een kwart van de respondenten verdeelde zijn scores slechts over een beperkter aantal visies.
De traditionele visie haalde 15% van de punten binnen. De visie Midden-Nederland met Trajectum in Maastricht 14%. Het kernland van de Friezen nabij Antwerpen deed het uitstekend als '2e' keuze en haalde 22% binnen. De visie van Delahaye haalde met 43% van de punten een zeer goede score binnen, terwijl 5% meent dat we nog elders naar Traiectum moeten gaan zoeken.

Na een korte adempauze volgde een presentatie van Dries Tys en Pieterjan Deckers (Vrije Universiteit Brussel) over Noordzeecultuur en identiteit. Dries gaf voorbeelden van historische bevindingen die archeologisch niet bevestigd kunnen worden. Het toepassen van etnische termen op materiële cultuur is vaak onverantwoord en het verhaal van de intensieve en massale volksverhuizingen, zoals Dries dat uitdrukte, is ‘zever’. Bepaalde groepen machtzoekers trokken rond om desnoods met harde hand aanspraken te maken op nieuwe gebieden, en natuurlijk waren familiale verwantschappen ook ‘op afstand’ erg belangrijk. In die onstabiele na-Romeinse tijd was plundering een tamelijk normale zaak. Dries gaf vooral aan dat identiteit ook in deze periode vooral een keuze was van een persoon, familie of andere groep in de gegeven omstandigheden en geen etnisch kenmerk. Hij paste zijn ideeën daarna toe op de Franken met onder meer aandacht voor Frankische driehoeken, mantelspelden en hutkommen, geen van alle afdoende en overtuigende identiteitsmarkers. De Frankische elites hadden een Gallo-Romeinse leefstijl (na 500 met steeds meer Oost-Romeinse invloed): als Frank waren ze ook Romein. Merkwaardig was wel dat Tys het begraven van paarden zag als een zeker Frankisch kenmerk, net als Reinhard Schmoeckel (Sarmaten). De overgang naar een christelijke cultuur is archeologisch wel goed zichtbaar te maken (Merovingische grafvelden, onder meer in Broechem, niet ver van Antwerpen), soms ook de maatschappelijke laag waar iemand toebehoorde.

De Vlaamse kustvlakte in de vroege middeleeuwen werd daarna bekeken door Pieterjan Deckers. Deze vlakte en dus ook de meer noordelijke waren in de vroege middeleeuwen eerder bewoond dan tot voor kort voor mogelijk gehouden werd (vanaf de zevende eeuw), uiteraard op al of niet kunstmatige verhogingen in het landschap. Dries had al gewezen op bijvoorbeeld Wijnaldum in Friesland. Abdijen, graven en lokale families, steden en ridderordes speelden in de loop van een aantal eeuwen een rol in de exploitatie en beveiliging van deze gebieden. Pieterjan betoogde, onder meer aan de ontwikkeling van kenmerken van aardewerk en van talen (in het Ingvaeoons: Oudengels, Oudfries en Oudsaksisch) dat je tot circa 800 kunt spreken van een maritieme cultuur die bepaald wordt door mobiliteit en interactie, en dat daarna de identiteit steeds meer bepaald wordt door het achterland (de zandcultuur) van een bepaalde kustvlakte. Een aantal eeuwen domineerde culturele heterogeniteit (de kusten interacteerden) en in de Karolingische periode gaan de kustgebieden zich meer richten op het binnenland. De inperkingen van maritieme interactie nemen toe. De vrijheid van de kustbewonende volksgroepen neemt af. Een opmerkelijke en wellicht veelzeggende bevinding.

De voordrachten van Tys en Deckers leggen een uitdaging op het bord van SEM. De neiging om te denken aan etnische groepen die in een begrensd gebied leven waarvan we dan de materiële cultuur moeten zien op te graven, is een valkuil die ontstaan is door de wijze waarop in bronnen over bevolkingsgroepen werd geschreven door een belanghebbende elite, versterkt door de geschiedschrijving vanaf 1200 tot heden (vooral ook in de negentiende eeuw). Wellicht kun je van bepaalde wetten (Lex Frisionem en Lex Salica) zeggen dat ze gerelateerd zijn aan de naam van een bevolkingsgroep in een regio, maar ook dat ‘je onder die wet schikken’ een keuze is. Door de Lex Salica te accepteren toonde je tot Franken te willen behoren. Het gaat dan (na verloop van tijd) meer om bestuurlijke regio’s dan om regio’s die respectievelijk bewoond werden door etnische groepen. De dagvoorzitter kondigde aan dat in volgende jaargangen van SEMafoor zeker ook aan de vroegmiddeleeuwse wetgevingen aandacht besteed zal worden. Dat kan al op het volgende symposium met de Lex Saxionum, want op 3 november 2012 staan Saksen op de rol van het 13e SEM-symposium.

In de diverse presentaties van deze dag speelde ook het thema van het SEM-reeksboek Zee wind, veen en land een grote rol. Een cruciaal punt is dat de ontwikkeling en de vroegste bewoning van de kustvlakte voor het eerst sinds het werk van Adriaan Verhulst niet meer wordt bekeken vanuit het Duinkerke-transgressiemodel (volgens hetwelk de kustvlakte tijdens de vroege middeleeuwen volledig overstroomd was). Het werk van Cecile Baeteman heeft veel bijgedragen aan gewijzigde geologische inzichten. De resultaten van het geïntegreerd of integraal onderzoek wijzigen het traditionele beeld van de landschapsgeschiedenis van de kustvlakte. Los van de vraag naar de juistheid van de term ‘transgressies’ gaat het om de vraag in hoeverre een zekere duurzame bewoning in de Vlaamse, Zeelandse, West- en Noord-Nederlandse en Noord-Duitse kustvlakte mogelijk was. De opdracht is eigenlijk om op basis van geologisch en archeologisch onderzoek demografische feiten en inschattingen te melden met zo nauwkeurig mogelijke dateringen (chronologie) in de periode van 275 n.Chr. tot laten we zeggen 1200.
Daarbij moet ook in het oog worden gehouden dat een bekeringstocht naar een weinig talrijke maar wel rijk geworden bevolking zowel in economisch als theologisch opzicht verantwoord kan zijn.

Literatuur
SEM-boek 1 Willibrord en Bonifatius. Waren ze ooit in Nederland?
Kernvraag in dit boek waar ca. 700 de plaats Traiectum gevonden moet worden. Utrecht (traditioneel), Maastricht, Antwerpen of een locatie in Noordwest-Frankrijk. Het thema van het SEM-symposium 5 november 2011. Gebonden boek: 15 euro.
SEM-boek 2 De Peutinger-kaart en de Lage Landen, paperback 22,50 euro
SEM-boek 3 Zee, wind, veen en land. Kustvorming in de Lage Landen, paperback 18,50 euro
Na bestelling, info@semafoor.net, zullen de boeken u, inclusief nota, worden toegezonden.